Volgens de Wet zorg en dwang (Wzd) en de Wet verplichte ggz (Wvggz) mag dwang in de zorg alleen worden ingezet als het echt niet anders kan. En zelfs dan moet dit zo kort mogelijk duren en altijd aansluiten bij de persoon. Vrijheid en eigen regie staan dus voorop. Het opendeurenbeleid is al langere tijd een punt van discussie in de zorg. De inspectie controleert sinds een tijdje of organisaties het beleid uitvoeren en hoe.

Beperkte bewegingsvrijheid

In 2025 bezocht de inspectie 113 zorgaanbieders met 24-uurszorg. Tijdens deze bezoeken spraken inspecteurs met zorgverleners, bestuurders, cliënten en vertegenwoordigers over wat helpt bij het openen van deuren en welke knelpunten er zijn. De inspectie ziet dat veel zorginstellingen wel bezig zijn met opendeurenbeleid of hun voorbereiding daarop. Ondanks het nieuwe beleid ziet de inspectie nog regelmatig dat deuren van gebouwen of afdelingen op slot zijn. Ook worden elektronische leefcirkels, camera’s of deurmelders gebruikt die de bewegingsvrijheid beperken. In sommige situaties worden cliënten zelfs op hun kamer of in een aparte ruimte ingesloten. In veel gevallen is dit in strijd met de wet.

Deuren van verpleegafdelingen

De inspectie bezocht 35 verpleeghuizen, wisselend van grote locaties tot kleinschalige woonvormen voor mensen met dementie. Daarbij werd vooral gekeken naar de voordeuren en de deuren van verpleegafdelingen. De belangrijkste conclusie is dat het openen van deuren nog langzaam verloopt en voor veel verpleeghuizen een zoektocht blijft.

Veel organisaties vinden het moeilijk om veiligheid en vrijheid goed in balans te brengen. Ook blijkt dat instellingen nog te weinig van elkaar leren en goede voorbeelden onvoldoende delen. Op locaties waar de deuren wél open zijn, ziet de inspectie dat er een duidelijke visie is op vrijheid, dat het management dit actief ondersteunt en dat medewerkers zich gesteund voelen in hun werk. Slimme technologie is op sommige plekken helpend voor personeel en cliënten, merkt de inspectie.

Grootste belemmeringen

De grootste belemmeringen waar verpleeghuizen en andere zorginstellingen tegenaan lopen volgens de inspectie:

• Soms zijn zorgorganisaties en zorgverleners bang voor risico’s. Ze willen vooral incidenten voorkomen.
• Familie en andere betrokkenen hechten soms meer aan veiligheid dan aan vrije keuzemogelijkheden. Dat bespreken zorgaanbieders dan met hen.
• Er zijn steeds meer mensen die zware zorg nodig hebben. Dan kan het bieden van vrijheid lastig zijn.
• Ook gebrek aan vast en deskundig personeel speelt een rol bij het bieden van maatwerk.
• Soms zijn er bouwkundige belemmeringen in een gebouw of de omgeving. Om die aan te pakken is vaak samenwerking met andere partijen nodig, bijvoorbeeld de eigenaar van het gebouw of de gemeente.